1) Gözaltı Kararı (CMK 91, 95)

Temel Haklar: Kişiye, ifadesi alınmadan önce sahip olduğu haklar mutlaka açıklanmalıdır. Bu haklar arasında kimlik bilgisi dışında susma hakkı, avukat (müdafi) talep etme hakkı ve ücretsiz avukat atanması koşulları yer alır (CMK 147, 149–150).

Yakınlara Bildirim: Savcının emriyle bir yakına veya istenen kişiye derhâl haber verilir. Yabancı ise, yazılı olarak karşı çıkmadığı sürece konsolosluk bilgilendirilir (CMK 95).

Süreler: Azami gözaltı süresi yakalamadan itibaren 24 saattir (+ en çok 12 saat sevk/yol). En geç 48 saat içinde hâkim önüne çıkarma zorunludur. Toplu suçlarda savcı her defasında 1 gün uzatarak en çok 4 güne kadar uzatma yapabilir (CMK 91; Anayasa m.19/5).

İtiraz: Gözaltı veya uzatma işlemlerine karşı itiraz mümkündür. Kanuni itiraz süresi 2 hafta olmakla birlikte, gözaltı süresinin kısa olması nedeniyle kişinin serbest kalmasını sağlamak amacıyla bu itiraz her an yapılabilir. Başvuru kararı veren mercie yapılır; yerinde görülmezse dosya en geç 3 gün içinde üst mercie gönderilir (CMK 91/6, 268).

2) İfade Alma Yetkisi ve Merci (CMK 2, 147, 161)

Soruşturma evresinde ifade alma yetkisi kural olarak Cumhuriyet Savcısına aittir. Ancak savcının talimatıyla bu yetki adli kolluk (Emniyet veya Jandarma) tarafından kullanılabilir. Savcılık talimatı olmaksızın veya yasal prosedür işletilmeksizin yapılan hiçbir görüşmenin hukuki geçerliliği yoktur.

3) Müdafi (Avukat) Yardımı ve Erişim Hakkı

Savunma hakkı, emniyetteki ilk temas anında başlar. CMK 147/1-c uyarınca şüphelinin müdafi seçme hakkı vardır ve bu hak kendisine hatırlatılmalıdır.

• Zorunlu Müdafi: Şüphelinin avukat tutacak maddi imkânı yoksa istemi hâlinde; suçun alt sınırı 5 yıldan fazla hapis cezasını gerektiriyorsa; şüpheli çocuksa; kendisini savunamayacak derecede malul ise veya sağır ve dilsiz ise istem aranmaksızın müdafi görevlendirilir.
• Avukatsız İfadenin Geçersizliği (CMK 148/4): Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, şüpheli veya sanık tarafından hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.

4) Susma Hakkı ve Aydınlatma Yükümlülüğü 

İfade alma başlamadan önce kolluk görevlisi, şüpheliye üzerine atılı suçu bildirmek, haklarını açıklamak ve özellikle susma hakkını hatırlatmakla yükümlüdür (CMK 147/1-e).

Şüphelinin beyanı ancak özgür iradeye dayanıyorsa hukuken geçerlidir. Yorma, ilaç verme, işkence, cebir, tehdit, vaatte bulunma gibi fiziksel veya ruhsal müdahalelerle alınan beyanlar, rıza olsa dahi kanuna aykırı delildir ve hiçbir aşamada hükme esas alınamaz (CMK 148/3).

5) Tutanağa Bağlama ve Şikâyet Mercileri

Kollukta yapılan her işlem şeffaf ve denetlenebilir olmalıdır. Yapılan her görüşme resmi bir ifade tutanağına bağlanmalı ve bir sureti şüpheliye verilmelidir.

Şikâyet Mercileri:

• Cumhuriyet Başsavcılığı: Görevini kötüye kullanan, usulsüz ifade alan veya yasak sorgu yöntemlerine başvuran kolluk görevlileri hakkında suç duyurusunda bulunulabilir.

• Sulh Ceza Hâkimliği: Gözaltına alma kararına karşı şüpheli, avukatı, yasal temsilcisi, eşi veya kan hısımları itiraz edebilir. İtiraz süresi tefhim/tebliğden itibaren 2 haftadır (CMK 268/1).

• Kolluk Gözetim Komisyonu: İdari şikâyetler bu komisyona veya ilgili mülki idare amirliğine (Valilik/Kaymakamlık) yapılabilir; disiplin süreci başlatılabilir.