1) Tutuklama Kararı (CMK 100–101, 108, 109)

Koşullar ve gerekçe: Tutuklama kararı verilebilmesi için, kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delillerin bulunması ve tutuklama nedenlerinden (örneğin kaçma, delil karartma ihtimali, tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapma girişimi gibi) en az birinin mevcut olması gerekir. Karar ölçülü olmalı; eğer adli kontrol tedbiri yeterliyse tutuklama uygulanmamalıdır (CMK 100, 109).

Tutuklama talebinde, adli kontrolün yetersiz kalacağı somut nedenlerle açıklanmalıdır; karar gerekçeli olmalıdır (CMK 101).

2) Azami Tutukluluk Süreleri (CMK 102)

Kanun, bir kişinin mahkûmiyet hükmü kesinleşmeden ne kadar süre tutuklu kalabileceğine üst sınır getirmiştir.

Soruşturma Sınırı: Soruşturma evresinde tutukluluk süresi, ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işler bakımından 6 ayı; ağır ceza mahkemesinin görevine giren işler bakımından 1 yılı geçemez. CMK 102/4’te tanımlanan suçlar, terör suçları ve toplu suçlarda azami süre 2 yıldır. Bu süre dolunca şüpheli derhâl tahliye edilmelidir.

Asliye Ceza Mahkemesi: Temel süre 1 yıldır. (+6 ay uzatma ile toplam 1,5 yılı geçemez.)

Ağır Ceza Mahkemesi: Temel süre 2 yıldır. (Uzatma süresi en fazla 3 yıl; toplam süre 5 yılı geçemez.)

TCK’nın İkinci Kitap 4., 5., 6. ve 7. Bölümündeki suçlar (devletin güvenliğine karşı suçlar, anayasal düzene karşı suçlar vb.) ile TMK kapsamındaki suçlarda temel süre 2 yıl olup, uzatma süresi 5 yılı; toplam tutukluluk süresi ise 7 yılı geçemez.

3) Usul ve Denetim

• Şüpheli/sanık ve müdafii dinlenir; talep edilirse en çok 5 gün hazırlık süresi verilebilir (muhafaza altında tutma kararıyla) (CMK 101).
• Tutukluluk en geç 30 günde bir re’sen gözden geçirilir; her zaman tahliye talebi mümkündür (CMK 108).

4) İtiraz ve Başvuru Yolları

İtiraz hakkı: İtiraz, kararı veren mercie sunulacak bir dilekçe ile veya tutanağa geçirilmek koşuluyla zabıt kâtibine beyanda bulunarak yapılır. İtiraz süresi 2 haftadır ve başvuru kararı veren mercie yapılır; merci 3 gün içinde dosyayı üst mercie gönderir (CMK 101/5 atfıyla 268).

İdari Denetim: Makul süreyi aşan ve haksız gecikmelere neden olan süreçler için Hakimler ve Savcılar Kurulu’na (HSK) şikâyet başvurusu yapılabilir.

5) Hak İhlali ve Tazminat (CMK 141)

İç hukuk yolları (itiraz mekanizmaları) tüketildikten sonra, nihai kararın tebliğinden itibaren 30 gün içinde Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yapılabilir. Ayrıca haksız veya kanuni süreleri aşan tutukluluk durumları için Ağır Ceza Mahkemesi’nde devlete karşı maddi ve manevi tazminat davası açılabilir.

Özetle: Sürecin denetiminden Sulh Ceza Hâkimliği; gecikmelerden doğan zararların tazmininden ise Ağır Ceza Mahkemesi sorumludur. Kanuni sürelerin aşılması, dosyada ne kadar ağır delil olursa olsun mutlak bir tahliye nedenidir.